عاشورا؛ روایت دهم محرم و آیین‌های سوگواری

عاشورا برای شیعیان مهم‌ترین روز سوگواری سال است. در ایران از نخستین روزهای محرم، کوچه‌ها سیاه‌پوش می‌شوند، صدای طبل و سنج دسته‌های عزاداری به گوش می‌رسد و دیگ‌های نذری بار گذاشته می‌شوند. در این مطلب روایت کوتاهی از واقعهٔ کربلا، تاریخ عاشورا در سال جاری و آیین‌هایی را که ایرانیان در این روزها برگزار می‌کنند، مرور می‌کنیم.

عاشورا امسال چه روزی است؟

عاشورا دهم ماه محرم، نخستین ماه سال قمری، است. چون این تاریخ قمری است، هر سال حدود یازده روز زودتر از سال قبل در تقویم خورشیدی می‌افتد. تاریخ دقیق امسال و سال‌های آینده را در جدول همین صفحه می‌بینید.

تاسوعا و عاشورا، نهم و دهم محرم، در ایران تعطیل رسمی‌اند.

واقعهٔ کربلا در یک نگاه

پس از مرگ معاویه در سال ۶۰ هجری، فرزندش یزید به خلافت رسید و از بزرگان مدینه، از جمله امام حسین (ع)، نوهٔ پیامبر اسلام (ص)، خواست با او بیعت کنند. امام حسین (ع) از بیعت سر باز زد و همراه خانواده‌اش از مدینه به مکه رفت. در همان زمان نامه‌های بسیاری از مردم کوفه به او رسید که از او دعوت می‌کردند به شهرشان برود.

امام حسین (ع) به سوی کوفه حرکت کرد، اما پیش از رسیدن به آن، سپاهی از سوی حاکم کوفه راهش را بست. کاروان او در روزهای نخست محرم سال ۶۱ هجری در سرزمین کربلا، در کنار رود فرات، متوقف شد. به روایت منابع تاریخی، از چند روز پیش از عاشورا دسترسی کاروان به آب فرات بسته شد.

در روز دهم محرم، نبرد میان یاران اندک امام حسین (ع) و سپاه بسیار بزرگ‌تر کوفه درگرفت. در این روز امام حسین (ع) و یارانش، که در روایت مشهور شمارشان ۷۲ نفر ذکر می‌شود، کشته شدند. در میان آنان حضرت ابوالفضل العباس (ع)، برادر امام، و حضرت علی اکبر (ع)، فرزند جوانش، بودند. زنان و کودکان کاروان، همراه امام زین‌العابدین (ع) که بیمار بود، به اسارت به کوفه و سپس شام برده شدند. خطبه‌های حضرت زینب (س) در این مسیر، از مشهورترین بخش‌های روایت عاشوراست.

عاشورا در فرهنگ و تقویم مسلمانان

عاشورا در سنت اسلامی پیش از واقعهٔ کربلا هم روز شناخته‌شده‌ای بود. در روایت‌های اهل سنت، روزهٔ عاشورا مستحب است و به یاد نجات حضرت موسی (ع) از فرعون در این روز گرفته می‌شود. برای شیعیان اما عاشورا پیش از هر چیز روز سوگواری امام حسین (ع) است.

آیین‌های محرم و عاشورا در ایران

سوگواری محرم در ایران آیین‌های گوناگونی دارد که از شهری به شهر دیگر رنگ‌وبوی محلی پیدا می‌کنند:

• هیئت‌ها و دسته‌های عزاداری: گروه‌هایی که با سینه‌زنی، زنجیرزنی و نوحه‌خوانی در خیابان‌ها حرکت می‌کنند.
• روضه‌خوانی: مجالسی که در آن‌ها روایت رویدادهای کربلا با شعر و آواز خوانده می‌شود؛ در بسیاری از خانه‌ها هم برگزار می‌شود.
• تعزیه: نمایش آیینی واقعهٔ کربلا که قرن‌ها سابقه دارد و در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.
• نخل‌گردانی: در یزد و شهرهای کویری، سازهٔ بزرگ چوبی به نام نخل، به نماد تابوت امام حسین (ع)، در روز عاشورا بر دوش عزاداران حمل می‌شود.
• نذری: پختن و پخش غذاهایی مثل حلیم، قیمه و شله‌زرد میان همسایه‌ها و رهگذران، از رایج‌ترین رسم‌های این ایام است.
• سقاخانه و شمع‌روشن کردن: به یاد تشنگی کاروان کربلا و حضرت عباس (ع)، که در روایت‌ها برای آوردن آب به سوی فرات رفت.