ولادت امام رضا (ع)؛ امامی که در ایران آرام گرفت

برای بسیاری از ایرانی‌ها، نام امام رضا (ع) با مشهد، صحن‌های شلوغ حرم و سفرهای خانوادگی گره خورده است. او تنها امام شیعیان است که در ایران به خاک سپرده شده و زادروزش، یازدهم ذی‌القعده، پایان دههٔ کرامت و یکی از روزهای پرشور جشن در مشهد است. در این مطلب، تاریخ این روز در سال جاری، خلاصه‌ای از زندگی امام رضا (ع) و آیین‌های این ایام را مرور می‌کنیم.

زادروز امام رضا (ع) امسال چه روزی است؟

ولادت امام رضا (ع) به روایت مشهور یازدهم ذی‌القعده است. چون این تاریخ قمری است، هر سال حدود یازده روز زودتر از سال قبل در تقویم خورشیدی قرار می‌گیرد. تاریخ دقیق امسال و سال‌های آینده را در جدول همین صفحه می‌بینید.

این روز در ایران تعطیل رسمی نیست، اما در مشهد و بسیاری از شهرها با جشن و مراسم همراه است.

زندگی امام رضا (ع)

علی بن موسی، معروف به امام رضا، به روایت مشهور در سال ۱۴۸ هجری قمری در مدینه به دنیا آمد. پدرش امام موسی کاظم (ع)، هفتمین امام شیعیان، بود و مادرش بانویی به نام نجمه که در منابع با نام‌های دیگری هم آمده است. حضرت فاطمهٔ معصومه (س)، که حرمش در قم است، خواهر اوست.

پس از درگذشت امام کاظم (ع) در زندان بغداد در سال ۱۸۳ هجری، امامت شیعیان به امام رضا (ع) رسید. او حدود بیست سال، بیشتر در مدینه، به آموزش و پاسخ به پرسش‌های علمی و دینی پرداخت. مناظره‌هایش با دانشمندان ادیان و مذاهب مختلف در منابع تاریخی مشهور است و به همین دلیل او را «عالم آل محمد» هم خوانده‌اند.

سفر به خراسان و ولایتعهدی

در سال ۲۰۰ و ۲۰۱ هجری، مأمون، خلیفهٔ عباسی که در آن زمان در مرو، در خراسان بزرگ، به سر می‌برد، امام رضا (ع) را از مدینه به خراسان فراخواند و او را ولیعهد خود کرد. منابع تاریخی دربارهٔ انگیزه‌های مأمون از این تصمیم دیدگاه‌های مختلفی دارند.

امام در مسیر این سفر از شهرهای مختلفی گذشت. مشهورترین توقف او در نیشابور بود؛ جایی که به روایت مشهور، حدیث «سلسلة‌الذهب» را برای جمعیت انبوهی از مردم نقل کرد. این حدیث به این دلیل «زنجیرهٔ طلایی» نام گرفته که راویان آن یکی پس از دیگری از امامان تا پیامبر اسلام (ص) هستند.

امام رضا (ع) در سال ۲۰۳ هجری قمری در توس درگذشت. به روایت منابع شیعه، او به دستور مأمون مسموم شد. آرامگاهش در روستایی به نام سناباد قرار گرفت که بعدها به سبب وجود همین آرامگاه «مشهد»، یعنی محل شهادت، نام گرفت.

حرم امام رضا (ع)

حرم امام رضا (ع) در مشهد امروز یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های مذهبی جهان است و هر سال میلیون‌ها زائر از ایران و کشورهای دیگر به آن سفر می‌کنند. بخش‌های مختلف این مجموعه در دوره‌های گوناگون ساخته شده‌اند. مسجد گوهرشاد، که در قرن نهم هجری به دستور گوهرشاد آغا، همسر شاهرخ تیموری، ساخته شد، از شاهکارهای معماری و کاشی‌کاری ایرانی در همین مجموعه است.

در فرهنگ عامه، امام رضا (ع) را «امام رئوف» و «ضامن آهو» می‌خوانند؛ لقب دوم از داستانی عامیانه گرفته شده که در آن امام ضمانت آهویی را نزد شکارچی می‌کند تا آهو بتواند به بچه‌هایش شیر بدهد.

دههٔ کرامت

ده روز میان زادروز حضرت معصومه (س) در یکم ذی‌القعده و زادروز امام رضا (ع) در یازدهم ذی‌القعده، در ایران «دههٔ کرامت» نام گرفته است. در این ده روز در مشهد، قم و شهرهای دیگر مراسم جشن، چراغانی و نذری برگزار می‌شود. بسیاری از خانواده‌ها هم این ایام را برای سفر زیارتی به مشهد انتخاب می‌کنند.