مهرگان؛ جشن مهر، دوستی و برداشت پاییزی

اگر نوروز جشن آغاز بهار است، مهرگان جشن پاییز و برداشت محصول بود؛ روزی که ایرانیان باستان، پس از ماه‌ها کار در کشتزار، دور هم جمع می‌شدند تا برای محصول سال شکر کنند و پیمان دوستی‌شان را تازه کنند. مهرگان قرن‌ها، پس از نوروز، بزرگ‌ترین جشن ایرانیان بود. در این مطلب ریشه‌های این جشن، داستان‌هایی که با آن پیوند خورده و آیین‌هایی را که هنوز برگزار می‌شوند، مرور می‌کنیم.

مهرگان کی است؟

در گاه‌شمار ایران باستان هر روز ماه نامی داشت و هر جا نام روز و نام ماه یکی می‌شد، جشنی برپا بود. مهرگان جشن روز «مهر» از ماه «مهر» است. در گاه‌شمار زرتشتی امروز، که با تقویم خورشیدی رسمی هماهنگ شده، این جشن در ۱۰ مهر برگزار می‌شود. تاریخ دقیق سال‌های آینده را در جدول همین صفحه می‌بینید.

مهر؛ ایزد پیمان و دوستی

واژهٔ «مهر» در فارسی امروز هم به معنای محبت است و هم نام ماه و خورشید. در باورهای ایرانی کهن، مهر یا میترا ایزد پیمان، راستی و روشنایی بود. مهرگان به همین دلیل جشن پایبندی به پیمان و دوستی هم به شمار می‌آمد؛ روزی برای آشتی، هدیه دادن و تازه کردن پیوندها.

مهرگان در شاهنامه: فریدون و ضحاک

فردوسی در شاهنامه، آغاز مهرگان را به پیروزی فریدون بر ضحاک پیوند می‌دهد. به روایت شاهنامه، پس از سال‌ها ستم ضحاک، کاوهٔ آهنگر به پا خاست و مردم را به یاری فریدون فراخواند. فریدون ضحاک را شکست داد و در کوه دماوند به بند کشید و در روز مهر از ماه مهر بر تخت نشست. مردم آن روز را جشن گرفتند و از آن پس مهرگان را گرامی داشتند.

مهرگان در تاریخ

مورخان دورهٔ اسلامی، از جمله ابوریحان بیرونی در «آثارالباقیه»، دربارهٔ آیین‌های مهرگان نوشته‌اند. این جشن در دربار ساسانیان با شکوه برگزار می‌شد و پس از اسلام هم تا قرن‌ها زنده ماند. حتی در دربار خلفای عباسی در بغداد جشنی به نام «مهرجان» برپا می‌شد. واژهٔ «مهرجان» امروز در زبان عربی به معنای «جشنواره» به کار می‌رود و همین نشان می‌دهد این جشن تا کجا رفته است.

شاعران فارسی‌گو هم مهرگان را فراموش نکرده‌اند. در دیوان شاعرانی مثل منوچهری دامغانی، قصیده‌هایی در وصف مهرگان و شادی‌های پاییزی آن دیده می‌شود.

سفره و آیین‌های مهرگان

زرتشتیان ایران هنوز مهرگان را جشن می‌گیرند. سفرهٔ مهرگان معمولاً با این چیزها چیده می‌شود:

• میوه‌های پاییزی مانند انار، سیب، به و انگور
• آجیل و شیرینی
• آینه و شمع یا آتشدان، نماد روشنایی
• شاخه‌های گیاه و گل
• شربت و خوراکی‌هایی که میان مهمانان پخش می‌شود

در این روز خانواده‌ها و دوستان به دیدار هم می‌روند، به یکدیگر هدیه می‌دهند و با نیایش و شادی روز را می‌گذرانند.

ثبت جهانی مهرگان

آیین مهرگان به‌صورت مشترک به نام ایران و تاجیکستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شده است؛ نشانه‌ای از این‌که این جشن کهن هنوز در زندگی مردمان این منطقه زنده است.