حافظ؛ شاعری که هر ایرانی در خانه دارد

کمتر خانهٔ ایرانی پیدا می‌شود که دیوان حافظ نداشته باشد. شعرش را در عروسی‌ها می‌خوانیم، در شب یلدا با آن فال می‌گیریم و بیت‌هایش را بی‌آن‌که بدانیم، در حرف‌های روزمره تکرار می‌کنیم. ۲۰ مهر در تقویم ایران روز بزرگداشت حافظ است؛ بهانه‌ای برای این‌که شاعری را که این‌قدر با او زندگی می‌کنیم، کمی بهتر بشناسیم.

حافظ که بود؟

شمس‌الدین محمد حافظ در قرن هشتم هجری در شیراز زندگی کرد و به روایت مشهور در سال ۷۹۲ هجری قمری در همین شهر درگذشت. سال تولدش با قطعیت روشن نیست. لقب «حافظ» را به این دلیل داشت که قرآن را از بر بود و خودش در شعرهایش بارها به این موضوع اشاره کرده است.

از زندگی شخصی او اطلاعات کمی در دست است. آن‌چه می‌دانیم بیشتر از لابه‌لای غزل‌هایش به دست آمده است: شاعری که دوران چند حاکم را دید، از ریاکاری زاهدان نمایشی گله داشت و عشق به شیراز را در شعرش پنهان نمی‌کرد. دوران زندگی او با حکومت آل مظفر و شاه شجاع همزمان بود؛ روزگاری پرآشوب که بازتابش را در غزل‌هایش می‌شود دید.

دیوان حافظ و راز ماندگاری‌اش

دیوان حافظ حدود پانصد غزل دارد، به‌علاوهٔ تعدادی قصیده، قطعه و رباعی. به روایت سنتی، این دیوان پس از درگذشت او به همت یکی از دوستانش گردآوری شد.

راز ماندگاری حافظ را در چند چیز می‌شود دید. زبانش فشرده و موسیقایی است؛ هر بیت چند لایهٔ معنایی دارد و هر خواننده می‌تواند برداشت خودش را از آن داشته باشد. حافظ عشق زمینی و عرفانی، طنز و اندوه، پرسش و امید را چنان در هم می‌آمیزد که شعرش برای هر حال‌وهوایی حرفی دارد. به همین دلیل به او «لسان‌الغیب»، یعنی زبان غیب، می‌گویند.

فال حافظ؛ رسمی که از خانه‌ها بیرون نرفته

فال گرفتن با دیوان حافظ قرن‌هاست میان ایرانی‌ها رایج است. رسم این است که نیتی در دل کنید، دیوان را بی‌هدف باز کنید و غزلی را که آمده بخوانید. فال حافظ را بیشتر در شب یلدا و نوروز می‌گیرند، اما خیلی‌ها در هر روزی که دلشان بگیرد، سراغ دیوان می‌روند.

فال حافظ پیش‌گویی نیست. ارزش آن بیشتر در لحظهٔ مکث و خواندن شعر است؛ لحظه‌ای که آدم با خودش و با آرزوهایش روبه‌رو می‌شود.

حافظ و گوته

حافظ فقط شاعر ایرانی‌ها نیست. یوهان ولفگانگ فون گوته، شاعر بزرگ آلمانی، پس از خواندن ترجمهٔ آلمانی دیوان حافظ چنان شیفتهٔ او شد که مجموعهٔ «دیوان غربی‌شرقی» را با الهام از او سرود. در شهر وایمار آلمان یادمانی به یاد دیدار فکری این دو شاعر ساخته شده است: دو صندلی سنگی که روبه‌روی هم قرار دارند.

ترجمه‌های حافظ به زبان‌های مختلف، از انگلیسی و فرانسوی تا روسی و ژاپنی، او را به یکی از شناخته‌شده‌ترین شاعران فارسی‌زبان در جهان تبدیل کرده است.

حافظیه؛ آرامگاهی که پاتوق شعر است

آرامگاه حافظ در شیراز، که حافظیه نام دارد، از پربازدیدترین جاهای این شهر است. کریم‌خان زند در قرن دوازدهم هجری بنایی بر مزار او ساخت و بنای امروزی، با ستون‌های سنگی و گنبد مسی‌اش که شبیه کلاه درویشان است، در دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی به طراحی آندره گدار ساخته شد.

حال‌وهوای حافظیه با بیشتر آرامگاه‌ها فرق دارد. مردم آن‌جا فقط برای زیارت نمی‌روند؛ شعر می‌خوانند، فال می‌گیرند و ساعت‌ها در باغ می‌نشینند. اگر به شیراز سفر کردید، غروب حافظیه را از دست ندهید.

چند غزل برای شروع

اگر می‌خواهید دوباره سراغ حافظ بروید، این چند غزل نقطهٔ شروع خوبی‌اند:

• «الا یا ایها الساقی ادر کأسا و ناولها»، نخستین غزل دیوان
• «یوسف گم‌گشته بازآید به کنعان غم مخور»
• «دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند»
• «سال‌ها دل طلب جام جم از ما می‌کرد»